logo CPRN
Home Nieuws CPRN Activiteiten Agenda Contact TV-serie Seminar
welkom op de website van het CPRN

LEDEN

Architectuur Centrum Nijmegen
AWN afdeling Nijmegen e.o.
De Bastei / Museum De Stratemakertoren
Europese Stichting Joris Ivens
Gebroeders van Limburg
Gemeente Nijmegen (geen lid maar adviseur en toehoorder)
Gilde Nijmegen
Heemschut Gelderland
Historisch Huis- en Veldnamenonderzoek
Historische Vereniging Marithaime
In Paradisum
Museum Het Valkhof
Museumpark Orientalis
Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945
Nederlandse Genealogische Vereniging (Kwartier van Nijmegen)
NEM Novio Experience Museum
Nijmegen Blijft In Beeld
Noviomagus.nl
Numaga
NVOB Cultuurfonds
Oranjestichting
Regio VVV Rijk van Nijmegen
Regionaal Archief Nijmegen
Stedelijk 4 & 5 mei Comité Nijmegen
Stichting Romeinenfestival
Stichting Stevenskerk
STIENEO
Valkhof Vereniging
Van 't Lindenhoutmuseum
Vereniging Buren zonder Grenzen / Nachbarn ohne Grenzen e.V
Vrienden van Concertgebouw De Vereeniging


 


Nieuws

visie CPRN inzake de reconstructie van Fort Krayenhoff dd 24-11-2015

geplaatst op: 24-11-2015
 

 

Cultuurhistorisch Platform Rijk van Nijmegen

Fort Krayenhoff als onderdeel van vestingstad Nijmegen, een voorstel tot reconstructie

 

 

 

Het ontstaan van Nijmegen en zijn verdere ontwikkeling zijn nauw verbonden geweest met zijn militaire functie. Dat hangt samen met de strategische ligging van Nijmegen op een hoogte tussen Maas en Waal aan het begin van de Hollandse delta. Was die militaire functie in de vroege Romeinse tijd  nog overheersend, in de midden- en laat-Romeinse tijd en in de middeleeuwen wist de stad die functie goed te combineren met zijn ontwikkeling als een belangrijk centrum voor bestuur en handel. Nadat de noordelijke Nederlanden zich rond het jaar 1600 definitief van het Spaanse rijk hadden losgemaakt, werd de militaire functie van Nijmegen gedurende zeer lange tijd absoluut dominant. Nijmegen werd een vestingstad die als schakel diende in een linie van defensieve vestingsteden die de centrale provincies (met name Holland) moest beschermen tegen vijandige aanvallen. Om de verdediging van de stad aan te passen aan de ontwikkelingen in artillerie en militaire tactiek werd buiten de stadsmuren een aansluitende buitenring van verdedigingswerken ingericht en in een ruime zone daaromheen werd geen enkele bouwactiviteit toegestaan. Nijmegen was nu een vestingstad met een groot garnizoen geworden en dat vormde een ernstige beperking voor zijn ontwikkeling.

 

In de 19e eeuw werd de functie van Nijmegen als vestingstad opnieuw ingevuld. Hiervoor werd door achtereenvolgens de Bataafse Republiek (in 1795), door koning Lodewijk Napoleon (1809) en tenslotte door Koning Willem I een beroep gedaan op Cornelis Krayenhoff. Willem I benoemt hem tot Inspecteur-Generaal van de Fortificatiën. In 1816 voltooit Krayenhoff een nota met een overzicht van de verdedigingssystemen van Nederland. In die nota ziet hij Nijmegen als een stad die niet lang tegen een vijandelijke belegering bestand zal zijn. Nijmegen moet daarom extra versterkt worden.

Nijmegen moet, als schakel tussen noorden en zuiden en op zo’n belangrijk punt aan de Waal, volgens Krayenhoff een sterke vestingplaats worden met drie functies:
1) het tegenhouden van de vijand uit oosten, met name Pruisen, 2) als verzamelplaats  van een groot leger dat voor offensieve acties naar het zuiden kan trekken, met name tegen Frankrijk en 3) de terugvallocatie waar, als de gevechten mislukken, dat leger zich kan terugtrekken voor de behandeling van zieken en gewonden. Nijmegen moet dus in zijn ogen een geheel eigen rol krijgen in de landsverdediging.

Een dergelijk groot leger kan echter niet binnen de stadsmuren van Nijmegen worden verzameld, de stad is daarvoor te klein. Dat kan alleen in een aantal kampen aan de zuidkant van de stad. Om dit legeringsgebied bescherming te bieden, laat Krayenhoff twee forten bouwen: in 1815 aan de oostkant Fort Sterrenschans, daarna aan de westkant in 1817 de schansen Oost-Indië en Batavia. Deze komen te liggen op het grondgebied van de familie Krayenhoff buiten de stad. In een aantal stappen worden de schansen Oost-Indië en Batavia vervolgens samengetrokken tot het Fort Krayenhoff: een torenfort bijna direct op de zuidoever van de Waal, aan de zuidzijde omsloten door een wal en een gracht.



Afbeelding 1 - Fort Krayenhoff, gezien vanuit het oosten. Schilderij van P.C. Christ uit 1840.

 


De forten Sterrenschans en Krayenhoff beschermden dus de ruimten ten zuiden van Nijmegen waar de Nederlandse troepen konden worden verzameld om een aanval over land door Pruissen of Frankrijk te stoppen. Ze hadden daarmee een wezenlijk andere functie dan die van de vier andere Nijmeegse forten (fort Verbrande Molen (1861), fort Kijk-in-Pot (1862), fort Boven-Lent (1862) en fort Beneden-Lent (1863). Deze zijn van veel latere datum, met vooral als doel een mogelijke aanval op de stad zelf af te wenden. De forten Boven- en Beneden-Lent dienden bijvoorbeeld om een aanval van Pruisen - dat immers baas was in Kleef - langs de Waal tegen te houden.

 

In 1874, toen duidelijk was geworden dat forten en vestingen in een tijd van steeds explosievere en verder dragende artillerie hun functie hadden verloren, werd de wettelijke status van Nijmegen als vestingstad beëindigd. Vanaf 1874 kon Nijmegen aansluiting gaan zoeken bij de nieuwe tijd en beginnen met het verbreden van zijn sociaal-economische basis. De vestingwerken en forten die tussen 1594 en 1874 vorm hadden gegeven aan de vestingstad Nijmegen, werden daarbij ervaren als knellende banden en in snel tempo goeddeels gesloopt voor de nieuwe stadsuitleg.

 

Met het opheffen van de wettelijke positie als vestingstad was echter de strategische ligging van Nijmegen niet verdwenen, zoals bleek in WOII en tijdens de Koude Oorlog. Na de bevrijding van Nijmegen in september 1944 gebruikten de geallieerden, geheel in lijn met het denken van Krayenhoff, de hoge gronden ten zuiden en oosten van de stad om een geweldige troepenmacht op te bouwen van rond een half miljoen soldaten. In februari 1945 doorbrak deze legermacht in Operatie Veritable de Duitse linies en legde de basis voor zowel de bevrijding van Noord Nederland als voor de geallieerde opmars naar Berlijn. En weer enkele jaren later herleefde de functie van Nijmegen als onderdeel van een waterlinie. Als verdediging tegen een mogelijke Russische aanval over de Noord-Duitse vlakte werd in de jaren ’50 de IJssellinie tussen Nijmegen en Kampen ingericht. Bij Bemmel en Arnhem lagen grote caissons gereed die de waterafvoer in de Waal zouden blokkeren. Het aldus gestuwde water zou tot massieve overstromingen over de volle afstand van 120 km leiden. De caissondammen bij Bemmel en Arnhem vormden aldus de basis voor deze waterlinie, die dan ook een zware en statische verdediging kreeg aan de zuidoever van de Waal nabij de Groenlanden. Maar ook deze laatste waterlinie werd al vanaf 1968 als achterhaald beschouwd. Restanten in het landschap getuigen er echter nog volop van.

 

Nijmegen is dus niet alleen een stad geweest met stadsmuren en vestingwerken om zijn burgers te beschermen tegen vijandelijke aanvallen, maar gedurende lange tijd diende de stad ook als onderdeel van een defensieve linie die Nederland moest beveiligen tegen vijandelijke aanvallen; en de forten om Nijmegen hadden als doel om als vooruitgeschoven posten de stad zelf te beschermen. Fort Krayenhoff is samen met Fort Sterrenschans hierop de uitzondering; deze twee forten zijn onderdeel van een strategie waarin de vestingstad Nijmegen de basis vormde voor een tegenaanval op de vijandelijke troepen.

 

Restanten Fort Krayenhoff

 

Al voordat in 1874 de functie van Nijmegen als vestingstad werd beëindigd, had Fort Krayenhoff zijn militaire functie verloren. Zo werden er 1853 bijvoorbeeld 79 bomen geplant langs de weg naar Weurt, die bij uitgroei naar volwassenheid een zeer groot deel van het zicht vanuit het fort zouden wegnemen. Het fort raakte in verval zonder echte sloop. Er wordt wel gesteld dat de sloop werd tegengehouden omdat de schepper, Baron Cornelis Krayenhoff, zijn laatste rustplaats in het fort had gevonden. In 1840 werd hij in een grafkelder onder het fort begraven, waarvandaan de stoffelijke resten op 18 juli 1914, in verband met de algehele bouwvalligheid van het fort, werden overgebracht naar begraafplaats Rustoord aan de Postweg. Zijn grafsteen ligt tot op de dag van vandaag in het Krayenhoffplantsoen.



 

Afbeelding 2 – Foto van het fort in 1915. Alleen het torenfort steekt boven de grond uit.

 

Het torenfort of centraal bastion was verreweg het belangrijkste onderdeel van Fort Krayenhoff. Het binnenwerk van dit centrale bastion bestond uit een kern van twee verdiepingen met daaromheen een ruime gang, waarin de soldaten hun positie konden innemen. Het was een indrukwekkende constructie, waarvan goede beelden bewaard zijn gebleven, onder meer via foto’s die zijn gepubliceerd in de Panorama van 29 Juli 1914.

Na de herbegrafenis van baron Krayenhoff is de weg vrij voor de sloop van het fort, maar toch werd hier geen haast mee gemaakt. En met het beeld van de foto’s uit 1914 voor ogen is dit ook goed te begrijpen: de massieve bastionbouw slopen was een stevige inspanning die zeker met hoge kosten gepaard zou gaan, die door de buitendijkse locatie niet zomaar konden worden terugverdiend. De gemeente Nijmegen kocht het terrein in 1924 echter aan om het bruikbaar te maken voor de industriële bedrijvigheid die de stad langs het westelijke Waalfront wilde ontwikkelen. Vervolgens werd in 1926/1927 het fort afgebroken en het terrein geëgaliseerd, waarvoor 83 ongeschoolde werklozen werden ingezet, aldus de Gelderlander in zijn berichtgeving uit die dagen. Uit foto’s blijkt dat in elk geval de bovenste delen van het fort zijn afgebroken en dat het terrein is opgehoogd, waardoor dit buitendijkse gebied geschikt werd als industriële locatie. Het is alleszins aannemelijk dat de onderste muren van het fort ongeschonden onder de grond zitten, dat was de eenvoudigste en goedkoopste manier van werken bij het ophogen van het hele terrein. Nader onderzoek naar de precieze omvang hiervan hiernaar kan zeer gericht en daardoor relatief eenvoudig worden uitgevoerd.


 

Afbeelding 3 – Indrukwekkende gewelven van het fort, gefotografeerd in 1915.

 

Zeker is dat er nog omvangrijke resten van Fort Krayenhoff aanwezig zijn, ze zijn zichtbaar in de Waaloever op de locatie Latenstein. Zeer waarschijnlijk zijn aansluitend de fundering en onderste lagen van het centrale bastion nog opgesloten onder de opgehoogde grondlagen. Ook bewaard zijn de bouwtekeningen van Fort Krayenhoff (mededeling Stichting Menno van Coehoorn), waardoor de inpassing van de nog aanwezige onderdelen in het oorspronkelijk ontwerp volstrekt eenduidig zal zijn.

 

Reconstructiemogelijkheden Fort Krayenhoff

 

Fort Krayenhoff blijkt een uniek en belangrijk onderdeel van de Nijmeegse militaire geschiedenis. De combinatie van historische bouwtekeningen, artistieke tekeningen, fotomateriaal en ruime fysieke resten vormt een ideale basis voor een gedeeltelijke reconstructie van Fort Krayenhoff. Daar bovendien ook de locatie zelf weer vrij is gekomen door de herontwikkeling van het gebied langs de Waal, is die reconstructie geen theoretische beschouwing maar is er een feitelijke kans om Fort Krayenhoff een tweede leven te geven als onderdeel van de nieuwe wijk. Daarmee zal die nieuwe wijk de geschiedenis van de plek in zich opnemen en voortdragen.

 

Een gedeeltelijke reconstructie en/of visualisatie zou langs drie lijnen vorm kunnen krijgen. Allereerst betreft dat het herstel van delen van het fort, vervolgens de stedenbouwkundige inpassing van het fort in de nieuwe wijk en tenslotte het presenteren van de relatie met Nijmegen als vestingstad.

 

Voor de gedeeltelijke reconstructie/visualisatie valt te denken aan delen van de omringende grachten en wallen in aansluiting op het bewaard gebleven muurgedeelte langs de Waal. Deze zouden zelfs op het niveau van het huidige maaiveld kunnen worden gerealiseerd, exact boven de oude posities in de ondergrond. Daarbinnen zouden de contouren van het centraal gelegen bomvrije reduit met eenvoudige middelen kunnen worden aangegeven. De hooggelegen, door een palissade omgeven wachtplaats met seinvlag aan de oostzijde zou met al even eenvoudige middelen kunnen worden gereconstrueerd. Dit alles zou een aanzicht opleveren dat enigszins in de buurt zou komen van het beeld in de prachtige aquarel van P.C. Christ uit 1840 (Afbeelding 1).

 

Fort Krayenhoff was de westelijke bescherming voor een ten zuiden van Nijmegen te verzamelen leger dat zou uitrukken voor een op het zuiden gerichte tegenaanval. Vanaf het midden van het fort hadden de soldaten in het fort zicht op de stad en de bocht van de rivier om de Ooijpolder heen, hetgeen ook de reden was voor de situering van het fort aldaar. Bij een goede stedenbouwkundige inpassing zou er zowel vanuit de wijk uitzicht worden geboden op de gereconstrueerde of gevisualiseerde onderdelen van het fort, als vanuit het fort de zichtlijn naar Nijmegen en Waalbocht worden vrij gehouden.

 

Om de relatie met Nijmegen vestingstad tot stand te brengen, kan een uitkijkpost worden gerealiseerd op een geschikte plek binnen de fortlocatie. Dit zou kunnen middels een uitkijktoren boven de plaats van het centrale bastion, of door gebruik te maken van de hier boven genoemde wachtplaats aan de oostzijde. Vanuit deze voor het publiek toegankelijke uitkijkpost zou zicht geboden kunnen worden naar verscheidene forten die onderdeel waren van vestingstad Nijmegen. Ideaal zou het zijn als zicht geboden kon worden op de Bastei/Stratemakerstoren en Fort Beneden-Lent en als er ter plekke via een model of reconstructietekening informatie over het geheel van de forten rondom Nijmegen zou worden verschaft.

 

Gemeentelijk beleid: de burger bedrogen

 

Het gemeentelijk beleid bij de herontwikkeling van het westelijke Waalfront is zeer lang gericht geweest op reconstructie van grote delen van het fort Krayenhoff en op een stedenbouwkundige inpassing daarvan waarbij kijklijnen vanuit de wijk naar het fort en vanuit het fort naar de binnenstad gegarandeerd waren. Deze benadering was onderdeel van een bredere strategie van de gemeente Nijmegen die is vastgelegd in het Visiedocument Het derde leven van de stadsmuur. Nijmegen vestingstad van de 21e eeuw.

Dit visiedocument werd op 27 januari 2009 door B&W van Nijmegen aan de gemeenteraad aangeboden. In de aanbiedingsbrief schrijven B&W onder meer dat het visiedocument: ‘..bundeling van kansen en mogelijkheden (biedt) om de ruimtelijke inrichting te koppelen aan het zichtbaar en beleefbaar maken van ons vestingverleden.’ En ook: ‘Dit kan door de relaties tussen de vestingonderdelen te herstellen en de individuele vestingonderdelen weer zichtbaar te maken.’ In het visiedocument wordt in de strategieparagraaf ook geschreven over Fort Krayenhoff: ‘Het fort vormt een wezenlijk onderdeel van het Masterplan (i.e. van het westelijke Waalfront). Bij de uitwerking ... is het van belang dat de herinnering aan ... baron Krayenhoff, het vestingverleden en bijbehorende verhalen optimaal worden benut.’


 

Afbeelding 4: De resten van Fort Krayenhoff, geprojecteerd op de huidige plattegrond.

 

De burger die in vertrouwen op het stadsbestuur en in lijn met het masterplan en het visiedocument een gedeeltelijke reconstructie van het fort en een zorgvuldige inpassing daarvan in het de nieuwe wijk had verwacht, komt bedrogen uit. Inmiddels is het masterplan terzijde geschoven en heeft de gemeente ruimte gemaakt voor de commerciële visie van RABO Vastgoed, de dominante partner van de gemeente Nijmegen bij de herontwikkeling van de nieuwe wijk. Van de plannen om Fort Krayenhoff te reconstrueren is niets meer over; wat daarvan rest is slechts een grasveldje op de locatie van Fort Krayenhoff.

In het oorspronkelijke Masterplan zou het fort, gelegen aan het eind van een lange groene wig, een bepalend landschappelijke element zijn. Die wig is verdwenen. De in de nieuwe plannen van juni 2012 ingetekende bouwblokken gaan door tot aan de oostzijde van het fort en nemen elk uitzicht op het fort weg, zoals ook elk uitzicht vanaf het fort naar het zuiden en oosten. Bij de volledige uitvoering van deze aanpak van de gemeente blijft er ter plekke van het Fort Krayenhoff slechts een klein en ingesloten carré over, een grasveldje tussen de bouwblokken eigenlijk, te reserveren voor een verhoopte, latere contouren-reconstructie met omwalling en omgrachting. Maar van een gedeeltelijke reconstructie en een ruimere landschappelijke inbedding, zoals beschreven in het Masterplan, zal dan hoe dan ook niets overblijven. De burger is bedrogen en de toekomstige wijk is beroofd van een unieke historische karakteristiek.

 

Ten halve gekeerd?

 

De gemeente Nijmegen heeft voor de ontwikkeling van de nieuwe wijk een overeenkomst gesloten met RABO Vastgoed; samen hebben ze de Waalfront OBW opgericht voor de uitvoering van deze plannen. In afwijking van de eerdere plannen die Fort Krayenhoff centraal stelden in het ontwerp van de nieuwe wijk, is het huidige beleid gericht op het totaal negeren van de resten van Fort Krayenhoff en de mogelijkheden tot reconstructie. Wij pleiten ervoor dat deze onzalige koers wordt verlaten, beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Wij stellen voor dat Nijmegen zijn invloed aanwendt om alsnog te komen tot een gedeeltelijke reconstructie van Fort Krayenhoff en een passende stedenbouwkundige inbedding daarvan in de nieuwe wijk. De mogelijkheden daarvoor zijn reeds beperkt door de voortschrijdende bouw van de Bataviabuurt (‘Koningsdaal’), maar er resteren nog steeds goede kansen.

 

Zoals hierboven beschreven zou een gedeeltelijke reconstructie en/of visualisatie langs drie lijnen vorm kunnen krijgen. Allereerst betreft dat het herstel van delen van het fort, vervolgens de stedenbouwkundige inpassing van het fort in de nieuwe wijk en tenslotte het presenteren van de relatie met Nijmegen als vestingstad. De details daarvan zouden aanvullende studie vergen, waarvoor wij hierboven een aantal suggesties hebben gedaan.

 

Bestuur CPRN

Nijmegen 18 november 2015 

 

 

 

 

 

 

Voor deze notitie is gebruik gemaakt van inbreng aan CPRN door de Stichting Menno van Coehoorn, Dr. Wilfried Uiterhoeve en van de berichtgeving in de Gelderlander. Tevens zijn elementen verwerkt van de discussie die over Fort Krayenhoff is gevoerd in de ledenvergadering van CPRN van juni jongstleden. De uiteindelijke tekst komt geheel voor verantwoordelijkheid van CPRN.


 
 

<< terug



AGENDA

vrijdag 13 oktober 2017 - zondag 15 oktober 2017
024 Geschiedenis Nijmegen. Over het geluksverhaal van Nijmegen

 

 

NIEUWS

Symposium: Is er toekomst voor het verleden van Waalfront?
visie CPRN inzake de reconstructie van Fort Krayenhoff dd 24-11-2015
seminar CPRN over Cultuurhistorie en Projectontwikkeling in Museum Het Valkhof op vrijdag 20 maart 2015
brief dd 8-12-2014 inzake Waalfront aan B&W van CPRN en Wijkvereniging Ons Waterkwartier

 

 

 

 
Glashuis 13 - 6511CR  Nijmegen - t 06-20306563 - mail ons